Mối Quan Hệ Giữa Độ Kiềm và pH Trong Nuôi Trồng Thuỷ Sản

Độ kiềm và pH là hai thông số luôn phải quản lý song song trong ao nuôi. Hiểu đúng mối quan hệ giữa độ kiềm và pH giúp người nuôi chủ động kiểm soát môi trường nước, tránh sốc tôm cá và tối ưu năng suất vụ nuôi. Cùng INDOBIO tìm hiểu chúng trong bài viết này.

pH là gì?

pH đo nồng độ ion H⁺ trong nước, thể hiện tính axit hay kiềm của môi trường ao:

• pH < 7: Axit
• pH = 7: Trung tính
• pH > 7: Kiềm

Trong ao nuôi, pH không cố định mà dao động theo chu kỳ ngày đêm. Ban ngày tảo quang hợp hấp thụ CO₂ nên pH tăng; ban đêm tảo và thuỷ sinh vật hô hấp thải CO₂ nên pH giảm. Giá trị thấp nhất thường vào lúc sáng sớm (5–6h), cao nhất vào đầu giờ chiều (13–15h).

Độ kiềm là gì?

Độ kiềm  là khả năng của nước trung hoà axit mà không làm pH thay đổi đột ngột — hay còn gọi là khả năng đệm. Đơn vị đo: mg/L CaCO₃.

Thành phần chính tạo độ kiềm trong ao là bicarbonate (HCO₃⁻). Độ kiềm càng cao, biên độ dao động pH trong ngày càng nhỏ. Ngược lại, khi độ kiềm thấp, chỉ một lượng nhỏ CO₂ thay đổi cũng đủ kéo pH lệch 1–2 đơn vị — gây sốc và chết tôm cá.

Mối quan hệ giữa độ kiềm và pH

Hiểu đúng mối quan hệ giữa độ kiềm và pH là nền tảng để quản lý ao nuôi hiệu quả:

Độ kiềm là "chất đệm" cho pH

Nước có độ kiềm cao chứa nhiều bicarbonate (HCO₃⁻) - chất có khả năng phản ứng với cả axit lẫn bazơ trước khi chúng kịp làm pH dịch chuyển. Nhờ đó, độ kiềm cao giúp pH duy trì ổn định trước các tác động như mưa axit, bón phân, hay hoạt động quang hợp mạnh của tảo vào ban ngày.

Độ kiềm thấp khiến pH biến động

Khi mối quan hệ giữa độ kiềm và pH mất cân bằng, cụ thể là độ kiềm xuống thấp, chỉ một lượng nhỏ axit từ mưa hay CO₂ do tảo thải ra ban đêm cũng đủ kéo pH thay đổi đột ngột. Ao có độ kiềm 40 mg/L có thể dao động pH tới 1,5–2,0 đơn vị trong một ngày, trong khi ao có độ kiềm 150 mg/L chỉ dao động 0,2–0,3 đơn vị với cùng điều kiện. Biên độ lớn này gây sốc trực tiếp cho tôm cá, làm giảm sức đề kháng và tăng nguy cơ dịch bệnh.

Khi độ kiềm ở mức tối ưu, pH tự ổn định trong ngưỡng an toàn

Đây là ảnh hưởng qua lại quan trọng nhất giữa hai thông số: khi độ kiềm được duy trì đúng ngưỡng khuyến nghị, pH sẽ tự dao động trong vùng lý tưởng cho các quá trình sinh hoá của ao : tảo phát triển điều độ, tôm cá hấp thu khoáng chất tốt, vi sinh vật có lợi hoạt động ổn định. Người nuôi không cần can thiệp pH liên tục; thay vào đó, duy trì độ kiềm bền vững chính là cách kiểm soát pH một cách tự nhiên và hiệu quả nhất.

Xử lý khi mối quan hệ độ kiềm và pH mất cân bằng

Điều chỉnh chỉ số pH về ngưỡng an toàn

Khi phát hiện pH mất cân bằng, việc đầu tiên cần làm là đưa pH về khoảng tối ưu từ 7.5 đến 8.3 để bảo vệ vật nuôi. Nếu pH tăng quá cao do tảo phát triển mạnh, hãy tạt mật đường với kết hợp với vi sinh vào ban ngày để kích thích sinh khí CO2 giúp hạ pH xuống. Ngược lại, nếu pH thấp, hãy sử dụng vôi tôi hoặc vôi nung vào ban đêm để kéo chỉ số pH lên nhanh chóng.

Tăng độ kiềm để tạo hệ đệm ổn định pH

Ngay sau khi đưa pH về mức ổn định, bạn cần nâng độ kiềm lên ngưỡng chuẩn từ 120 đến 160 mg/L để tạo hệ đệm vững chắc, ngăn pH biến động trở lại. Biện pháp hiệu quả nhất lúc này là sử dụng Soda lạnh vào buổi tối khoảng 21h – 22h. Soda lạnh sẽ bổ sung trực tiếp các ion cacbonat giúp tăng kiềm nhanh, "khóa" chặt dao động của pH giữa ngày và đêm mà không nguy hiểm như các loại vôi thông thường.

Vận hành quạt nước và làm sạch môi trường đáy

Để duy trì các chỉ số cân bằng một cách bền vững, việc xử lý triệt để môi trường tích tụ ở đáy ao là vô cùng cần thiết. Bạn cần tăng cường bật quạt nước và sục khí hết công suất nhằm giải phóng các khí độc tích tụ và cung cấp đầy đủ oxy cho hệ vi sinh phát triển. Đồng thời, hãy tiến hành xi-phông loại bỏ sạch xác tảo tàn, chất thải hữu cơ và định kỳ tạt vi sinh xử lý đáy ao nhằm triệt tiêu nguồn sinh axit ngầm, giữ cho mối quan hệ giữa pH và độ kiềm ổn định lâu dài.

Kết Luận

Quản lý ao nuôi hiệu quả đòi hỏi theo dõi cả pH lẫn độ kiềm. Duy trì độ kiềm trong ngưỡng khuyến nghị chính là cách bền vững nhất để kiểm soát pH suốt vụ nuôi.