Staphylococcus aureus là một trong những vi khuẩn cần được lưu ý trong kiểm soát an toàn thực phẩm, do có thể xâm nhập vào thực phẩm trong quá trình chế biến và có một số chủng có khả năng sinh độc tố gây ngộ độc.
Việc nhận biết nguồn nhiễm, nguy cơ và phương pháp kiểm tra giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kiểm soát vi sinh. Cùng INDOBIO tìm hiểu những vấn đề cần lưu ý về Staphylococcus aureus trong thực phẩm trong bài viết dưới đây.
Staphylococcus aureus (S. aureus) thường được gọi là tụ cầu vàng, là một loài vi khuẩn thuộc chi Staphylococcus. Vi khuẩn có thể được tìm thấy trên da, trong mũi của người và động vật mà không nhất thiết gây ra triệu chứng.
Trong thực phẩm, vấn đề cần quan tâm không chỉ nằm ở sự hiện diện của S. aureus mà còn ở khả năng một số chủng vi khuẩn phát triển và tạo độc tố ruột khi gặp điều kiện phù hợp.
Khi người dùng ăn phải thực phẩm chứa độc tố tụ cầu, các triệu chứng có thể xuất hiện trong thời gian ngắn, thường gồm buồn nôn, nôn, đau quặn bụng và tiêu chảy. Do đó, việc đánh giá nguy cơ tụ cầu vàng trong thực phẩm, cần xem xét cả khả năng thực phẩm bị nhiễm vi khuẩn và điều kiện cho phép vi khuẩn phát triển, tạo độc tố.
Nhiễm khuẩn tụ cầu vàng có thể xảy ra ở nhiều công đoạn khác nhau trong quá trình sản xuất và chế biến thực phẩm. Nguồn nhiễm có thể đến từ con người, nguyên liệu hoặc các bề mặt tiếp xúc với thực phẩm.

Con người là một trong những nguồn nhiễm S. aureus cần được chú ý. Vi khuẩn có thể hiện diện trên cơ thể con người và được truyền sang thực phẩm thông qua tay hoặc quá trình tiếp xúc trực tiếp. Đặc biệt, với những sản phẩm đã được gia nhiệt nhưng còn trải qua các công đoạn cắt, chia, phối trộn hoặc đóng gói, việc kiểm soát vệ sinh sau chế biến càng quan trọng để hạn chế nguy cơ tái nhiễm.
S. aureus cũng có thể hiện diện ở động vật và một số nguyên liệu thực phẩm. Ví dụ, động vật lấy sữa có thể là một trong những nguồn đưa Staphylococcus vào sữa và các sản phẩm liên quan.
Dụng cụ, thiết bị hoặc bề mặt tiếp xúc với thực phẩm nếu không được vệ sinh phù hợp cũng có thể góp phần truyền vi khuẩn sang sản phẩm.
Do đó, kiểm soát S. aureus không nên chỉ tập trung vào nguyên liệu đầu vào mà cần xem xét đồng thời con người - thiết bị - môi trường - thực phẩm trong suốt quá trình sản xuất.
Tụ cầu vàng trong thực phẩm có thể được ghi nhận ở nhiều nhóm sản phẩm khác nhau, đặc biệt là những thực phẩm được thao tác nhiều trong quá trình chế biến hoặc không tiếp tục được gia nhiệt trước khi sử dụng.
Một số nhóm thực phẩm thường được lưu ý gồm:
Tuy nhiên, sự hiện diện của S. aureus trong thực phẩm không đồng nghĩa với việc chắc chắn gây ngộ độc. Nguy cơ tăng lên khi thực phẩm bị nhiễm S. aureus và được bảo quản không đúng điều kiện, đặc biệt khi để ở nhiệt độ không phù hợp, ví dụ trong vùng nhiệt độ từ 5–60°C trong thời gian dài. có thể tạo cơ hội cho vi khuẩn phát triển và sinh độc tố.
Một trong những vấn đề quan trọng khi kiểm soát S. aureus là khả năng tạo độc tố trong thực phẩm. Khi thực phẩm bị nhiễm S. aureus và được bảo quản trong điều kiện nhiệt độ không phù hợp, vi khuẩn có thể phát triển và một số chủng có khả năng tạo staphylococcal enterotoxin - độc tố ruột do tụ cầu.
Khi thực phẩm chứa độc tố này được tiêu thụ, người dùng có thể gặp các triệu chứng ngộ độc như buồn nôn, nôn, đau bụng và tiêu chảy. Đáng lưu ý, thực phẩm chứa độc tố tụ cầu không nhất thiết có những thay đổi rõ rệt về màu sắc, mùi hoặc vị, do đó khó đánh giá nguy cơ chỉ bằng cảm quan.
Bản thân S. aureus có thể bị tiêu diệt thông qua quá trình xử lý nhiệt phù hợp. Tuy nhiên, độc tố tụ cầu có khả năng chịu nhiệt cao hơn vi khuẩn, vì vậy việc gia nhiệt không đồng nghĩa với việc chắc chắn loại bỏ độc tố đã hình thành trước đó.
Do đó, thay vì chỉ dựa vào công đoạn gia nhiệt cuối cùng, việc phòng ngừa nhiễm và kiểm soát điều kiện phát triển của vi khuẩn ngay từ đầu đóng vai trò quan trọng trong quản lý nguy cơ S. aureus.
Việc xác định Staphylococcus aureus trong thực phẩm có thể được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau, tùy thuộc vào loại mẫu, mục đích kiểm tra và yêu cầu áp dụng.

Đây là một trong những phương pháp được sử dụng để định lượng Staphylococci dương tính với coagulase trong thực phẩm.
Theo TCVN 4830-1:2005, phương pháp sử dụng môi trường thạch Baird-Parker để định lượng Staphylococci có phản ứng dương tính với coagulase, bao gồm S. aureus và một số loài khác.
Về nguyên tắc, mẫu thực phẩm được chuẩn bị và pha loãng phù hợp trước khi cấy trên môi trường chọn lọc. Sau thời gian ủ theo điều kiện quy định, các khuẩn lạc đặc trưng được lựa chọn và thực hiện bước xác nhận để xác định Staphylococci dương tính với coagulase.
Ngoài môi trường Baird-Parker, các phương pháp nuôi cấy khác cũng có thể được áp dụng tùy theo tiêu chuẩn và mục đích phân tích.
MPN (Most Probable Number – số có xác suất lớn nhất) là phương pháp ước tính mật độ vi sinh vật dựa trên kết quả dương tính hoặc âm tính của các phần mẫu được nuôi cấy ở nhiều mức pha loãng.
Phương pháp này có thể được sử dụng trong những trường hợp phù hợp, đặc biệt khi số lượng vi sinh vật dự kiến trong mẫu thấp hoặc đặc tính mẫu không thuận lợi cho phương pháp đếm khuẩn lạc trực tiếp.
Bên cạnh các phương pháp phân tích theo tiêu chuẩn, một số giải pháp kiểm tra vi sinh có thể được sử dụng để hỗ trợ sàng lọc và theo dõi mẫu trong quá trình kiểm soát định kỳ.
Trong đó, các dạng môi trường hoặc test được chuẩn bị sẵn, như Suncoli Staphylococcus No.2, giúp đơn giản hóa bước chuẩn bị và thuận tiện hơn khi cần kiểm tra nhiều mẫu tại cơ sở.
Tùy vào mục đích kiểm tra và yêu cầu áp dụng, doanh nghiệp cần lựa chọn phương pháp phù hợp, đồng thời thực hiện kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn khi cần kết quả xác nhận.
Tại Việt Nam, QCVN 8-3:2012/BYT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đối với ô nhiễm vi sinh vật trong thực phẩm quy định các chỉ tiêu và giới hạn vi sinh đối với từng sản phẩm hoặc nhóm sản phẩm cụ thể.
Cần lưu ý rằng không có một mức giới hạn Staphylococcus aureus duy nhất áp dụng cho tất cả các loại thực phẩm. Trong QCVN, một số nhóm sản phẩm sử dụng chỉ tiêu Staphylococci dương tính với coagulase, bao gồm S. aureus và một số loài Staphylococcus khác có phản ứng coagulase dương tính.
Nhóm sản phẩm | n | c | m (CFU/g) | M (CFU/g) |
| Sản phẩm sữa dạng bột | 5 | 2 | 10¹ | 10² |
| Phomat sản xuất từ sữa tươi nguyên liệu | 5 | 2 | 10⁴ | 10⁵ |
| Phomat sản xuất từ sữa đã qua xử lý nhiệt | 5 | 2 | 10² | 10³ |
| Phomat tươi từ sữa/whey đã xử lý nhiệt | 5 | 2 | 10¹ | 10² |
| Giáp xác và động vật thân mềm có vỏ hoặc đã bỏ vỏ, gia nhiệt | 5 | 2 | 10² | 10³ |
Trong đó:
Đối với một số sản phẩm sữa, QCVN còn quy định riêng chỉ tiêu độc tố Staphylococcal enterotoxin với yêu cầu không phát hiện trong lượng mẫu quy định.
Vì vậy, khi đánh giá kết quả kiểm nghiệm, doanh nghiệp cần xác định đúng nhóm sản phẩm, chỉ tiêu vi sinh và kế hoạch lấy mẫu tương ứng, thay vì áp dụng một mức CFU/g chung cho tất cả thực phẩm.
Việc kiểm tra vi sinh chỉ là một phần trong quá trình kiểm soát S. aureus. Doanh nghiệp cần kết hợp các biện pháp phòng ngừa xuyên suốt từ sản xuất đến bảo quản.
Staphylococcus aureus là mối nguy vi sinh cần được quan tâm không chỉ ở nguyên liệu mà còn trong quá trình con người tiếp xúc, chế biến và bảo quản thực phẩm. Đặc biệt, khả năng một số chủng S. aureus tạo độc tố chịu nhiệt khiến việc phòng ngừa nhiễm và hạn chế điều kiện cho vi khuẩn phát triển ngay từ đầu trở nên quan trọng.
Do đó, doanh nghiệp cần kết hợp kiểm soát vệ sinh, thời gian - nhiệt độ, phòng ngừa tái nhiễm và kiểm tra vi sinh định kỳ để chủ động quản lý nguy cơ Staphylococcus aureus trong quá trình sản xuất thực phẩm.
***************

Chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe yêu cầu và thắc mắc của Qúy khách. Hãy liên hệ với chúng tôi qua cách kênh:

Đơn giản hóa việc kiểm soát chất lượng thực phẩm và môi trường
© 2026 INDOBIO. All rights reserved